Niemand staat ’s ochtends op met het plan om de slechterik in zijn eigen verhaal te zijn. De meeste mensen zijn ervan overtuigd dat ze het goede doen, dat hun keuzes logisch zijn.
Dat mechanisme van menselijk gedrag rechtvaardigen fascineert me als schrijver.
Het verhaal dat we onszelf vertellen
In mijn periode als hypnotiseur leerde ik al dat de vrijheid van keuze zwaar wordt overschat. In een mensenleven — of zelfs in een dag die vol optimisme begon — gebeuren nu eenmaal dingen waar je geen rekening mee hield. Dan ontstaat er een reflex: je maakt een keuze en probeert die vervolgens voor jezelf te rechtvaardigen.
Dat bedoel ik niet negatief. Het is juist heel menselijk. We willen graag goed doen, aardig gevonden worden en moreel correct zijn. Ons brein zoekt daarom automatisch een verhaal waarin ons gedrag logisch lijkt.
Als schrijver van psychologische romans maak ik daar dankbaar gebruik van.
De dader die zichzelf als redder ziet
In Oh, Maria! bijvoorbeeld komt Gottfried Lüdemann voor: een man voor die geobsedeerd raakt door een tienjarig meisje uit het Siberische Novosibirsk. Hij koopt de illegale films die van haar op het darknet circuleren.
Een misdrijf, zonder twijfel.
Maar in zijn eigen verhaal is hij geen dader. Hij vertelt zichzelf dat hij haar wil redden. Dat hij haar een beter leven gunt dan hij zelf heeft gehad.
In zijn ogen is hij niet de slechterik, maar de redder.
Wegkijken of rechtvaardigen?
In mijn vorige blog schreef ik over wegkijken. Over mensen die zien dat er iets niet klopt en toch niets doen. Maar er bestaat ook een andere variant. Mensen die niet wegkijken, maar hun gedrag voor zichzelf rechtvaardigen. Die zichzelf vertellen dat hun keuze logisch is — misschien zelfs goed.
Wie dat eerdere blog wil lezen, vindt het hier.
Menselijk gedrag rechtvaardigen herkennen we allemaal
Ik moest eraan denken toen ik terugdacht aan mijn puberteit. Ik was groot fan van de band Kansas. Niet alleen vanwege de muziek, maar ook vanwege de teksten, die voor mijn gevoel een hele wereld openden. Ik vond dat iedereen dat moest inzien. Dus draaide ik hun nummers eindeloos, tot mijn vrienden er gek van werden.
In mijn hoofd was dat volkomen logisch. Ik wilde ze immers iets moois laten horen. Dat ik daarmee hun geduld op de proef stelde, zag ik zelf niet.
Misschien is dat wel het meest menselijke mechanisme dat er bestaat. We bouwen verhalen om onszelf heen waarin we de hoofdpersoon blijven — zelfs wanneer onze keuzes twijfelachtig zijn.
En misschien herken je dat menselijk gedrag rechtvaardigen wel. Hoe graag wil je dat een ander jouw overtuiging deelt? Hoe makkelijk vertel je jezelf dat jouw standpunt het juiste is?
Waarom dit mechanisme mij als schrijver interesseert
In mijn romans probeer ik dat mechanisme van het menselijk gedrag rechtvaardigen steeds opnieuw te onderzoeken.
In Gouden Bergen rationaliseren mensen hun hebzucht totdat ze eraan onderdoor gaan.
In Overwonnen Verlangen rationaliseren mensen hun gevoelens, zelfs wanneer een ogenschijnlijk onmogelijke liefde zich blijft ontwikkelen.
Wat mij als schrijver interesseert, is niet alleen wat mensen doen. Maar vooral hoe ze zichzelf ervan overtuigen dat het gerechtvaardigd is. Daar ontstaat het echte drama.
Misschien is de vraag dus niet alleen waarom mensen keuzes maken.
Maar vooral: welk verhaal vertellen we onszelf om die keuze goed te praten?
Wil je meer lezen over de psychologische achtergronden van mijn romans?
Schrijf je in voor mijn nieuwsbrief en ontvang exclusieve essays en inzichten.